به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با مشارکت ستاد فرهنگی اربعین حسینی و پژوهشکده بینالمللی عروةالوثقی، امروز چهارشنبه ۲۵ شهریورماه ۱۴۰۵، نشست علمی «اربعین در مکتب امام مجاهد شهید» را برگزار کرد.
در این نشست، حجتالاسلام والمسلمین نجف لکزایی رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، حجتالاسلام والمسلمین محمدحسین مختاری، سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان، حجتالاسلام والمسلمین سیدحسین البخاتی، مدیرکل آموزش و تربیت الحشد الشعبی و حجتالاسلام والمسلمین حمیدرضا مطهری، رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام، درباره ابعاد گوناگون اربعین در منظومه فکری قائد شهید سخن گفتند.
محور مشترک سخنان ارائهشده در این نشست آن بود که اربعین ظرفیتی زنده و پویا برای تداوم پیام عاشورا، ایجاد پیوند میان ملتهای مسلمان، تقویت هویت امت اسلامی، بازنمایی قدرت نرم اسلام و فراهمسازی زمینههای تمدن نوین اسلامی به شمار میآید.
لکزایی: اربعین، پدیدهای الهی، رسانهای و تمدنساز است
حجتالاسلام والمسلمین نجف لکزایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در این نشست با اشاره به نگاه قائد شهید نسبت به فلسفه وجودی اربعین، اظهار کرد: در منظومه فکری ایشان، اربعین نه تنها یک آیین عزاداری، بلکه پدیدهای تمدنساز، هویتساز و مقاومتمحور با ریشهای عمیق در مکتب امام حسین علیهالسلام است.
وی افزود: قائد شهید از اربعین با تعابیری همچون «حرکت عشق و ایمان»، «بزرگترین گردهمایی عالم»، «نشانه قدرت امت اسلامی»، «پدیدهای معجزهگون» و «رسانه پرقدرت عاشورا» یاد میکنند. این تعابیر نشان میدهد که اربعین در نگاه ایشان، دارای ابعادی فراتر از یک مراسم دینی متعارف است و باید در چارچوبی راهبردی، اجتماعی و تمدنی مورد توجه قرار گیرد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، فلسفه اربعین را در اندیشه قائد شهید در چهار سطح الهی، رسانهای، وحدتآفرین و تمدنی قابل بررسی دانست و گفت: نخستین سطح، نگاه به اربعین به مثابه پدیدهای الهی و معجزهگون است.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی با اشاره به بیاناتی از قائد شهید در ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ بیان کرد: در این نگاه، پیادهروی اربعین و حضور عظیم مسلمانان در آن، تنها رخدادی طبیعی یا نتیجه برنامهریزیهای متعارف انسانی تلقی نمیشود. این حرکت، به دلیل گستردگی، تداوم، مردمی بودن و قدرت جذب خود، پدیدهای برخاسته از اراده الهی معرفی میشود.
وی ادامه داد: وقتی میلیونها انسان از سرزمینهای گوناگون، با زبانها، فرهنگها و شرایط متفاوت، به صورت خودجوش در مسیری واحد گرد هم میآیند و با محبت، خدمت و ایثار، جلوهای عظیم از همبستگی ایمانی را پدید میآورند، نمیتوان این رخداد را تنها با محاسبات مادی و سازمانی توضیح داد.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی تصریح کرد: بر پایه این نگاه، اربعین تنها مراسمی مذهبی نیست که در مقطعی از سال برگزار شود و سپس پایان یابد؛ بلکه نعمتی الهی و ظرفیتی معجزهآسا برای امت اسلامی در روزگار معاصر است. از این منظر، اربعین میتواند در برابر جریانهای سلطهگر و نظامهایی که بر ظلم، جنایت و تحقیر ملتها استوار شدهاند، زمینه ایستادگی و بیداری را فراهم آورد.
وی افزود: قائد شهید، اربعین را نشانهای از پیشرفت جریان گرایش به اسلام ناب و اهلبیت علیهمالسلام در جهان میدانند. در این منظومه، پرچم اسلام و اهلبیت علیهمالسلام روز به روز برافراشتهتر میشود و اربعین یکی از آشکارترین جلوههای این حقیقت در عرصه عمومی و جهانی است.
اربعین؛ رسانه زنده عاشورا
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، کارکرد رسانهای اربعین را دومین محور مهم در اندیشه قائد شهید دانست و گفت: ایشان اربعین را «رسانه پرقدرت عاشورا» و «کنگره جهانی شیعیان» معرفی میکنند.
وی افزود: اربعین، پیام عاشورا را از محدوده یک رخداد تاریخی خارج میکند و آن را به پیامی زنده، جاری و جهانی تبدیل میسازد؛ پیامی که در آن، عدالتخواهی، آزادگی، مقاومت در برابر ظلم، ایستادگی در برابر انحراف و وفاداری به ولایت بازنمایی میشود.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی گفت: نگاه رسانهای به اربعین به این معنا نیست که این حرکت صرفاً یک ابزار تبلیغاتی باشد؛ بلکه خودِ حضور مردم، خدمت موکبداران، پیمودن راه، همدلی ملتها، اشک و دعا و تجدید عهد با امام حسین علیهالسلام، پیام عاشورا را به صورت عملی و زنده منتقل میکند.
وی با اشاره به تحلیلهای قائد شهید در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: ایشان حتی در سال ۱۳۵۲ نیز به ظرفیت جهانی و سازماندهنده اربعین توجه داشتند و این حرکت را زمینهای برای همگرایی شیعیان و ایجاد یک اجتماع بزرگ دینی میدانستند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ادامه داد: بر اساس این تحلیل، شیعیان در عصر ائمه علیهمالسلام در مناطق گوناگون پراکنده بودند و به رغم پیوندهای اعتقادی و ایمانی، فرصت کافی برای دیدار، گفتگو و اجتماع مستقیم نداشتند. از این رو، اربعین و سرزمین کربلا به عنوان زمان و مکان گردهمایی آنان مورد توجه قرار گرفت.
وی خاطرنشان کرد: در این نگاه، اربعین از آغاز دارای ظرفیت جهانی بوده است؛ یعنی صرفاً یک مراسم فردی یا محلی نیست، بلکه یکی از ابزارهای اهلبیت علیهمالسلام برای شکلگیری جامعه، امت و همگرایی اسلامی محسوب میشود.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی بیان کرد: اربعین از طریق حضور میلیونی مردم، بدون اتکا به رسانههای رسمی و پرهزینه جهانی، پیام عاشورا را به جهان منتقل میکند. میلیونها انسان با رنگها، زبانها، قومیتها و ملیتهای گوناگون در این حرکت حضور مییابند و خودِ این حضور، رسانهای بزرگ، فراگیر و اثرگذار است.
وحدت اربعینی و قدرت نرم امت اسلامی
وی، اربعین را نماد وحدت امت اسلامی و جلوهای از قدرت نرم اسلام در جهان امروز دانست و گفت: اربعین، بزرگترین نمایش وحدت امت اسلامی و همچنین گردهمایی مستضعفان و همه کسانی است که انگیزه مقابله با سلطه دارند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: در این حرکت، تفاوتهای قومی، ملی، نژادی و زبانی رنگ میبازند؛ نه به آن معنا که هویتهای محلی از میان بروند، بلکه در ذیل هویتی بزرگتر، یعنی هویت اسلامی و حسینی، به هم میپیوندند.
وی ادامه داد: مردم عراق، ایران، پاکستان، افغانستان، لبنان، ترکیه، کشورهای آفریقایی و دیگر ملتها با پیشینهها و هویتهای فرهنگی خود در اربعین حضور دارند، اما این تنوع، مانعی برای همگرایی نیست. همه آنان با محوریت محبت سیدالشهدا علیهالسلام، اهداف انسانی و اسلامی مشترکی را دنبال میکنند.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی تأکید کرد: وحدت اربعینی، وحدتی عملی، میلیونی و عینی است. انسانهایی از کشورهای گوناگون، در شرایطی که بسیاری از رسانههای بزرگ جهانی یا به این رخداد کمتوجهاند یا بازتابی متناسب با عظمت آن ارائه نمیدهند، در کنار یکدیگر قرار میگیرند و پیوندی واقعی را تجربه میکنند.
وی گفت: قدرت اربعین از قدرت نظامی، سرمایههای انباشته یا ساز و کارهای تبلیغاتی قدرتهای بزرگ ناشی نمیشود؛ بلکه از ایمان، عشق، ایثار، اخلاص، خدمت و حضور خودجوش مردمی سرچشمه میگیرد. این همان قدرت نرمی است که میتواند تصویری متفاوت از ظرفیتهای امت اسلامی ارائه کند.
اربعین؛ هسته نخستین تمدن نوین اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی، بُعد تمدنی را عمیقترین لایه فلسفه اربعین در اندیشه قائد شهید برشمرد و اظهار کرد: اربعین در این نگاه، یکی از هستههای نخستین تمدن نوین اسلامی است؛ پدیدهای با ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی.
وی افزود: اگر از ظرفیتهای تمدنی اربعین به درستی بهرهبرداری شود، امت اسلامی میتواند به اوج عزت برسد. اربعین را میتوان مانیفست متحرک تمدن نوین اسلامی دانست؛ تمدنی که بر کرامت انسانی، وحدت ایمانی، ایثار، برادری، عدالت، مقاومت و ساختارهایی متفاوت از نظم سلطهگر جهانی استوار است.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، امتسازی، وحدت ایمانی، عدالتگستری، توجه به کرامت انسانها، مقاومت و ظلمستیزی، بیداری اسلامی، فرهنگ خدمت و مواسات و احیای هویت اسلامی و حسینی در سطح بینالمللی را از مؤلفههای تمدنسازی اربعین برشمرد.
وی ادامه داد: این مؤلفهها با مهدویت پیوند دارند و اربعین را به حرکتی زمینهساز برای ظهور حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف تبدیل میکنند. اربعین میتواند الگویی برای جامعه جهانی مهدوی باشد؛ جامعهای که در آن عشق، فداکاری، برابری، عدالت و روابط انسانیِ برخاسته از ایمان حاکم است.
حجتالاسلام والمسلمین لکزایی خاطرنشان کرد: در اربعین، انسانها بدون محاسبات سودجویانه و مادی، توان، وقت، مال و محبت خود را در خدمت دیگران میگذارند. این جلوه از زندگی مبتنی بر ایمان و برادری، میتواند نمونهای عملی از ظرفیتهای واقعی امت اسلامی و جامعه مهدوی باشد.
مختاری: اربعین، الگوی دیپلماسی مردمی و فراملی در جهان معاصر است
حجتالاسلام والمسلمین محمدحسین مختاری، سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان، در ادامه این نشست، اربعین را از منظر روابط بینالملل و دیپلماسی عمومی بررسی کرد و گفت: اربعین را میتوان یکی از بزرگترین نمونههای دیپلماسی مردمی و فراملی در جهان معاصر دانست.
وی اظهار کرد: در ادبیات کلاسیک روابط بینالملل، دیپلماسی عمدتاً بر روابط میان دولتها متمرکز بوده است. در این الگو، بازیگران اصلی عرصه دیپلماسی، دولتها، سفارتخانهها، وزارتخانههای امور خارجه، سازمانهای بینالمللی و محافل سیاسی هستند.
حجتالاسلام والمسلمین مختاری افزود: تحولات چند دهه اخیر نشان میدهد که دیپلماسی دیگر به دولتها و سازمانهای رسمی محدود نیست. جوامع مدنی، نهادهای دینی، شبکههای فرهنگی، سازمانهای مردمنهاد و جنبشهای اجتماعی نیز در شکلدهی به مناسبات جهانی و جهتدهی به افکار عمومی بینالمللی نقش مؤثر دارند.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، اربعین را باید نمونهای از «دیپلماسی مردم با مردم» دانست؛ دیپلماسیای که در عین مردمی بودن، ماهیتی فراملی دارد و از مرزهای رسمی کشورها عبور میکند.
سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان تصریح کرد: راهپیمایی اربعین، شبکهای عظیم از ارتباطات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی است که میلیونها انسان را از کشورهای گوناگون در فضایی مشترک گرد هم میآورد. این گردهمایی، محصول ساختارهای رسمی و دولتی نیست، بلکه از ارتباط میان ملتها، فرهنگها و در سطحی بالاتر، تمدنها شکل میگیرد.
وی خاطرنشان کرد: اربعین در موارد فراوان، از ظرفیت دیپلماسی رسمی نیز فراتر میرود؛ زیرا در دیپلماسی رسمی، روابط غالباً در سطح نخبگان سیاسی و ساختارهای حکومتی شکل میگیرد، اما در اربعین، خود ملتها و مردم با یکدیگر ارتباط مستقیم برقرار میکنند.
از عاشورا تا اربعین؛ استمرار جهاد تبیین
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به نسبت عاشورا و اربعین گفت: عاشورا، صحنه جهاد، ایثار و جانفشانی در راه مکتب و نظام ارزشی اسلام است؛ اما مرحله پس از عاشورا، یعنی حرکت از عاشورا تا اربعین، مرحله دیگری از جهاد را پیش روی ما قرار میدهد که میتوان آن را در قالب «جهاد تبیین» فهم کرد.
وی افزود: جهاد تبیین، جهادی با زبان، قلم، روشنگری، روایتگری و انتقال حقیقت است. این جهاد ممکن است ماهیتی متفاوت با جهاد نظامی داشته باشد، اما همچنان نیازمند مجاهدت، فداکاری، تحمل دشواری و ایستادگی در برابر تحریف است.
سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان ادامه داد: اگر جهاد تبیینِ برخاسته از بصیرت پس از عاشورا شکل نمیگرفت، حقیقت قیام امام حسین علیهالسلام در معرض تحریف قرار میگرفت. دستگاه اموی میکوشید شهادت سیدالشهدا علیهالسلام را به عنوان شکست یک شورش معرفی کند و آن را به حادثهای محدود در سال ۶۱ هجری تقلیل دهد.
وی گفت: خطبههای حضرت زینب کبری سلام الله علیها و امام سجاد علیهالسلام، مانع تثبیت روایت جعلی امویان شد. این روشنگریها، چهره واقعی حکومت اموی را آشکار کرد و اجازه نداد عاشورا از حافظه مردم حذف شود.
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به تحلیلی از شهید مطهری افزود: بر اساس این تحلیل، بنیامیه پس از شهادت امام حسین علیهالسلام دریافتند که امام حسینِ شهید برای آنان از امام حسینِ زنده مزاحمتر است. این حقیقت، محصول جهاد تبیین اهلبیت علیهمالسلام و استمرار پیام عاشورا در جامعه بود.
وی تصریح کرد: اربعین در امتداد عاشورا، حامل همین رسالت تبیین و روشنگری است؛ حرکتی که اجازه نمیدهد حقیقت قیام امام حسین علیهالسلام در میان روایتسازیها، تحریفها و تبلیغات جریانهای مخالف به فراموشی سپرده شود.
اربعین؛ تولید سرمایه اجتماعی فراملی
حجتالاسلام والمسلمین مختاری، تولید سرمایه اجتماعی فراملی را یکی از ویژگیهای برجسته اربعین دانست و گفت: میلیونها انسان در این حرکت، تجربهای مشترک را از سر میگذرانند؛ تجربهای که به تدریج احساس تعلقی فراتر از مرزهای ملی ایجاد میکند و هویت فراملی شیعی و اسلامی را تقویت میسازد.
وی افزود: زائر اربعین در مسیر کربلا با افرادی از کشورها و فرهنگهای مختلف آشنا میشود. ممکن است زبان، ملیت، پیشینه فرهنگی و شرایط زندگی آنان متفاوت باشد، اما عشق به امام حسین علیهالسلام و پیوند با آرمانهای عاشورا، آنان را به یکدیگر نزدیک میکند.
سفیر ایران در واتیکان اظهار داشت: در دیپلماسی عمومی، ارتباط مستقیم ملتها اهمیت ویژه دارد. در اربعین، این ارتباط نه از مسیر سفارتخانهها، مذاکرات رسمی و قراردادهای بینالمللی، بلکه از طریق تجربه مشترک، گفتگو، خدمت متقابل و همدلی شکل میگیرد.
وی افزود: چنین ارتباطی، به دلیل آنکه بر تجربه واقعی و زیسته انسانها استوار است، میتواند از بسیاری از ارتباطات رسمی عمیقتر و پایدارتر باشد. افراد در مسیر اربعین با دغدغهها، فرهنگها و نگاههای یکدیگر آشنا میشوند و پیوندهایی انسانی برقرار میسازند که آثار آن محدود به ایام زیارت نیست.
دانشگاه میدانی فرهنگ اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین مختاری در ادامه، اربعین را یکی از بزرگترین دانشگاههای میدانی فرهنگ اسلامی توصیف کرد و گفت: میلیونها انسان در این حرکت، نه از طریق کتاب، کلاس درس یا رسانههای اجتماعی، بلکه از راه تجربه زیسته، با مفاهیمی مانند ایثار، مقاومت، کرامت انسانی، مواسات، همبستگی، انسجام، خدمت و فداکاری آشنا میشوند.
وی بیان کرد: در اربعین، مفاهیم دینی و انسانی از سطح سخن و شعار فراتر میروند و در میدان زندگی مشاهده میشوند. زائر میبیند که انسانها با وجود تفاوتهای قومی، زبانی و ملی، امکانات خود را در اختیار دیگران میگذارند، به یکدیگر خدمت میکنند و خستگی و دشواری راه را برای هم کاهش میدهند.
مختاری خاطرنشان کرد: این نوع انتقال فرهنگی، انتقالی افقی است؛ یعنی از بالا به پایین و از طریق ساختارهای رسمی انجام نمیشود، بلکه از مسیر تعامل مستقیم انسانها و تجربه مشترک آنان صورت میگیرد.
وی افزود: انتقال فرهنگی افقی، به دلیل پیوند با تجربه عینی، عمق و ماندگاری بیشتری دارد. انسان ممکن است مفهومی را در کتاب بخواند، اما هنگامی که آن را در رفتار و زندگی میلیونها انسان میبیند، آن مفهوم برایش معنایی متفاوت و ملموس پیدا میکند.
اربعین و شبکهسازی در جهان اسلام
سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان، اربعین را نمونهای پایدار از شبکهسازی اجتماعی فراملی در جهان اسلام دانست و گفت: در این راهپیمایی، نهادهای مردمی، مؤسسههای فرهنگی، گروههای جوانان، فعالان رسانهای، دانشگاهیان، اندیشمندان و صاحبان قلم با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند.
وی ادامه داد: این ارتباطها محدود به چند روز پیادهروی نیست و میتواند به شبکههای گسترده و پایداری در جهان اسلام تبدیل شود. به همین دلیل، اربعین فرایندی مستمر برای گسترش ارتباطات فرهنگی، اجتماعی و انسانی در جهان اسلام است.
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به تجربه یکی از همکاران سفارت ایران در واتیکان گفت: این فرد در سفر اربعین به تنهایی مسیر خود را آغاز کرده بود، اما از همان فرودگاه با کاروانی از عاشقان امام حسین علیهالسلام از آمریکا آشنا شد و در ادامه مسیر نیز با گروهها و کاروانهایی از کشورهای گوناگون گفتگو و ارتباط داشت.
وی افزود: گفتگو درباره مسائل فرهنگی، جهان اسلام، تحولات سیاسی و دغدغههای مشترک، در چنین بستری به صورت طبیعی شکل میگیرد. این نمونهای کوچک از ظرفیت بزرگ اربعین در ایجاد شناخت متقابل و ارتباط مستقیم میان ملتهاست.
بازتعریف امت در عصر هویتهای فراملی
حجتالاسلام والمسلمین مختاری با اشاره به تحولات جهان معاصر گفت: اگر قرن نوزدهم را عصر دولتها و ملتها و قرن بیستم را عصر ایدئولوژیها بدانیم، قرن بیست و یکم را میتوان عصر هویتهای فراملی، شبکههای پیچیده و به هم پیوسته و قدرت نرم دانست.
وی افزود: بسیاری از نظریهپردازان روابط بینالملل معتقدند آینده سیاست جهانی تنها به دست دولتها رقم نمیخورد، بلکه شبکههای فرهنگی، اجتماعات دینی، جنبشهای اجتماعی و کنشگران فراملی نیز نقش فزایندهای خواهند داشت.
سفیر ایران در واتیکان خاطرنشان کرد: در این چارچوب، اربعین یکی از مهمترین پدیدههای عرصه روابط بینالملل فرهنگی و دیپلماسی مردمی است. این پدیده بر قراردادهای رسمی، معاهدات بینالمللی و قدرت سخت تکیه ندارد؛ بلکه بر اعتماد، محبت، پیوندهای مردمی و ارزشهای ماندگار انسانی و الهی استوار است.
وی افزود: اربعین همچنین مفهوم امت را در جهان معاصر بازتعریف میکند. در دنیایی که هویتهای جمعی زیر تأثیر ملیگرایی، جهانیشدن و فردگرایی دستخوش تحول شدهاند، اربعین نشان میدهد که همچنان امکان شکلگیری اجتماعات بزرگ انسانی بر پایه ارزشهای اخلاقی، معنوی و دینی وجود دارد.
حجتالاسلام والمسلمین مختاری گفت: نمونههایی از بازتاب جهانی اربعین حتی در اروپا نیز قابل مشاهده است. در ایتالیا، شماری از شیعیان با الگوبرداری از اربعین و حرکت جاماندگان اربعین، برنامههای پیادهروی نمادین در اطراف شهر رم برگزار میکنند که نشان میدهد این حرکت، محدود به جغرافیای عراق یا کشورهای شیعهنشین نیست.
البخاتی: اربعین، نهادی زنده برای تبدیل عاطفه به آگاهی و قدرت است
حجتالاسلام والمسلمین سیدحسین البخاتی، مدیرکل آموزش و تربیت الحشد الشعبی، در سخنانی با موضوع «زیارت اربعین از منظر امام خامنهای»، اربعین را نهادی اسلامی و راهبردی با پیامدهای تاریخی، اجتماعی، سیاسی و تمدنی دانست.
وی اظهار کرد: زیارت اربعین در اندیشه امام خامنهای قدس سره الشریف، صرفاً مناسبتی اندوهناک، گذرا و محدود نیست؛ بلکه نهادی زنده است که میتواند در طول زمان عمل کند، گذشته را به حال پیوند دهد و یاد و خاطره عاشورا را به پروژهای اجتماعی و تمدنی تبدیل کند.
حجتالاسلام والمسلمین البخاتی گفت: این نگاه از سال ۱۹۷۴ میلادی و در سخنرانیای در مسجد امام حسن مجتبی علیهالسلام در مشهد مطرح شده بود؛ زمانی که زیارت اربعین هنوز به حضور گسترده و میلیونی امروز نرسیده بود. این دیدگاه در سخنرانیها و پیامهای بعدی، بویژه همزمان با گسترش پیادهروی اربعین به سوی کربلا، توسعه و تعمیق یافت.
وی افزود: این پژوهش با تکیه بر سخنرانیها و پیامهای رسمی و مستند قائد شهید، دیدگاه ایشان نسبت به زیارت اربعین را در چهار محور تاریخی، سیاسی و اجتماعی، تمدنی و فرهنگ مقاومت بررسی میکند.
اربعین؛ راهکاری تاریخی برای غلبه بر پراکندگی شیعیان
مدیرکل آموزش و تربیت الحشد الشعبی، نخستین بُعد را بُعد تاریخی دانست و گفت: بر اساس این نگاه، زیارت اربعین راهکاری راهبردی است که ائمه اهلبیت علیهمالسلام برای پاسخ به مسئله پراکندگی جغرافیایی شیعیان در عصر ائمه طراحی کردهاند.
وی افزود: شیعیان از نظر روحی و ایمانی با یکدیگر پیوند داشتند، اما فرصت و امکان اجتماعی لازم برای دیدار و گردهمایی مستقیم را در اختیار نداشتند. از این رو، روز اربعین به عنوان زمان و کربلا به عنوان مکان این گردهمایی تعیین شد تا وحدت روحی شیعیان به حضوری عینی، ملموس و اجتماعی تبدیل شود.
حجتالاسلام والمسلمین البخاتی تصریح کرد: اربعین از این منظر، یک کنفرانس جهانی سالانه است؛ گردهماییای که مسلمانان را از نقاط مختلف جهان در کنار یکدیگر قرار میدهد و زمینه همگرایی، شناخت متقابل و تقویت احساس تعلق به امت اسلامی را فراهم میکند.
وی خاطرنشان کرد: این تحلیل تاریخی، نشان میدهد که اربعین تنها یادآور گذشته نیست؛ بلکه دارای کارکردی زنده برای سازماندهی اجتماعی و حفظ پیوندهای امت اسلامی در هر عصر است.
بُعد سیاسی و اجتماعی زیارت اربعین
حجتالاسلام والمسلمین البخاتی در تبیین بُعد سیاسی و اجتماعی اربعین گفت: قائد شهید، راهپیمایی به سوی کربلا را پدیدهای الهی میدانند که نمیتوان آن را صرفاً بر اساس عوامل مادی توضیح داد. شرکتکنندگان در این حرکت، در اوج تلاش، اندیشه و حرکت در راه خدا قرار میگیرند.
وی افزود: حضور مسلمانان اهل سنت در کنار شیعیان در مسیر اربعین، یکی از جلوههای مهم این حرکت است. این همنشینی و همراهی، مایه عزت اسلام و مسلمانان و تصویری تمدنی از جهان اسلام در عرصه بینالمللی است.
مدیرکل آموزش و تربیت الحشد الشعبی اظهار داشت: اربعین، نشان میدهد که با وجود تفاوتهای مذهبی، قومی و ملی، امکان گردهمایی حول محور ارزشهای مشترک اسلامی و انسانی وجود دارد. این حرکت، میتواند زمینهساز تقریب، گفتگو و همکاری میان پیروان مذاهب اسلامی باشد.
وی ادامه داد: اربعین، در سطح اجتماعی نیز الگویی از تعاون، همدلی، خدمت و مسئولیتپذیری جمعی ارائه میدهد. در این حرکت، مردم به صورت داوطلبانه و با انگیزه ایمانی، امکانات و توان خود را در خدمت زائران میگذارند و تجربهای از زندگی جمعی مبتنی بر محبت و ایثار شکل میدهند.
تجسم عینی امت اسلامی و قدرت نرم الهی
حجتالاسلام والمسلمین البخاتی، بُعد تمدنی را سومین محور نگاه قائد شهید به اربعین دانست و گفت: راهپیمایی اربعین، تجسم عملی مفهوم «امت اسلامی» است؛ زیرا مسلمانانی از کشورهای مختلف، با رنگها، زبانها و فرهنگهای گوناگون، برای هدفی واحد گرد هم میآیند.
وی افزود: اربعین بستری برای تقریب میان مذاهب اسلامی و یکی از والاترین اشکال قدرت نرم و رسانهای الهی است که پیام امام حسین علیهالسلام را به جهان منتقل میکند.
مدیرکل آموزش و تربیت الحشد الشعبی تصریح کرد: قدرت نرم اربعین در آن است که این حرکت، بدون تکیه بر ابزارهای مرسوم قدرت، میلیونها انسان را جذب و متحد میکند. این قدرت از محبت امام حسین علیهالسلام، معنویت زیارت، فرهنگ خدمت و آرمان عدالتخواهی سرچشمه میگیرد.
وی گفت: اربعین، ظرفیت دارد تا نگاه جهانیان را نسبت به اسلام، تشیع، امت اسلامی و فرهنگ اهلبیت علیهمالسلام تغییر دهد؛ زیرا جهانیان در این رخداد، جلوهای عینی از نظم، همبستگی، ایثار و محبت جمعی را مشاهده میکنند.
تجدید پیمان با مقاومت، آزادی و عدالت
حجتالاسلام والمسلمین البخاتی، فرهنگ مقاومت را چهارمین محور تحلیل خود برشمرد و اظهار کرد: استمرار زیارت اربعین با فرهنگ مقاومت پیوندی عمیق دارد؛ زیرا جوهر نهضت امام حسین علیهالسلام، نپذیرفتن ظلم، ذلت و تسلیم است.
وی افزود: راهپیمایی اربعین، این فرهنگ را به آگاهی اجتماعی و کنشی مستمر تبدیل میکند. زائر اربعین، با حضور در مسیر کربلا، پیمان خود را با ارزشهای آزادی، کرامت، عدالت و ایستادگی در برابر ظلم تجدید میکند.
مدیرکل آموزش و تربیت الحشد الشعبی ادامه داد: در این نگاه، عاطفه و احساس نسبت به سیدالشهدا علیهالسلام باید به آگاهی و تعهد تبدیل شود. جوانان باید از این فرصت بزرگ بهره ببرند، در قیام سیدالشهدا علیهالسلام و اهداف آن تأمل کنند و پیام عاشورا را در زندگی فردی و اجتماعی خود جاری سازند.
وی در جمعبندی گفت: زیارت اربعین نهادی اسلامی، زنده و پویاست که اندوه را به قدرت، عاطفه را به آگاهی و یاد و خاطره را به پروژهای تمدنی تبدیل میکند. از این رو، اربعین در منظومه فکری قائد شهید، ظرفیتی برای پیوند گذشته و حال و ساختن آینده امت اسلامی است.
مطهری: اربعین، نقطه آغاز شکوفایی تمدن اسلامی است
حجتالاسلام والمسلمین حمیدرضا مطهری، رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام، نیز در این نشست با موضوع «اربعین حسینی؛ نقطه آغاز شکوفایی تمدن اسلامی و بنمایه تمدن نوین اسلامی» سخن گفت.
وی با اشاره به تأکید قائد شهید بر بهرهگیری از ظرفیت اربعین برای ایجاد تمدن نوین اسلامی، اظهار کرد: راهپیمایی اربعین باید هرچه پربارتر و معنویتر شود و اهل فکر، اهل فرهنگ و فعالان عرصههای فرهنگی و فکری باید برای غنا بخشیدن به معنا و مضمون این حرکت عظیم بیندیشند و برنامهریزی کنند.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری افزود: هدف نهایی امت اسلامی، ایجاد تمدن عظیم اسلامی است و اربعین میتواند مقدمهای مهم برای تحقق این هدف باشد. ملتهای اسلامی از ظرفیت عظیمی برخوردارند و اگر این ظرفیت به درستی فعال شود، امت اسلامی به اوج عزت خواهد رسید.
اربعین؛ بهار دیگری برای شکوفایی عاشورا
رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام با اشاره به پیوند اربعین با مناسبتهای دینی و ملی در بیانات قائد شهید گفت: ایشان از فرصت مناسبتهای مختلف برای تبیین ابعاد اربعین استفاده میکردند.
وی افزود: در سال ۱۳۸۵ که نوروز با ایام اربعین حسینی مقارن شده بود، قائد شهید از اربعین به عنوان «فروردینی دیگر» یاد کردند و این تقارن را تقارن دو بهار دانستند.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری تصریح کرد: فروردین، فصل رویش، شکوفایی و جوانه زدن طبیعت است؛ اربعین نیز فصل شکوفایی حقیقت عاشورا و جوشش چشمه محبت حسینی است. نخستین شکوفههای عاشورایی در اربعین شکفته شد و جریان زیارت و محبت سیدالشهدا علیهالسلام از همان نقطه در طول قرنها استمرار پیدا کرد.
وی با اشاره به حضور جابر بن عبدالله انصاری در کربلا گفت: قائد شهید در تبیین این واقعه، میان جابر، پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و امام حسین علیهالسلام پیوند برقرار میکنند. جابر از اصحاب پیامبر بود و بارها محبت ویژه رسول خدا صل الله علیه و آله به امام حسین علیهالسلام را مشاهده کرده بود.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری افزود: جابر پس از شنیدن خبر شهادت امام حسین علیهالسلام، از مدینه عازم کربلا شد و عطیه عوفی او را همراهی کرد. در گزارشهای تاریخی آمده است که او پس از غسل در فرات و پوشیدن لباس پاکیزه، با گامهایی آرام به سوی قبر مطهر سیدالشهدا علیهالسلام حرکت کرد.
وی ادامه داد: در نقلی که قائد شهید به آن توجه کردهاند، جابر هنگام رسیدن به قبر امام حسین علیهالسلام سه بار «الله اکبر» گفت. این مسئله نشان میدهد که زیارت اربعین با ندای توحیدی آغاز میشود و پیوند عاشورا و اربعین با بنیاد توحید، بندگی خدا و نفی طاغوت ناگسستنی است.
توحید و معنویت؛ نخستین مؤلفه تمدن اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین مطهری، توحید و معنویت را نخستین مؤلفه تمدن اسلامی دانست و گفت: از نخستین حرکت پیامبر اکرم صل الله علیه و آله تا شکلگیری تمدن اسلامی، توحید و معنویت محور اصلی بوده است.
وی افزود: دعوت پیامبر اکرم صل الله علیه و آله با ندای «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» آغاز شد و این توحیدگرایی در سراسر تاریخ اسلام حضور دارد. اربعین نیز باید در پرتو همین معنویت و حقیقت توحیدی تحلیل شود.
رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام اظهار کرد: حرکت امام حسین علیهالسلام از آغاز تا پایان، بر پایه توحید و بندگی خدا شکل گرفت. عاشورا صحنهای برای تثبیت این حقیقت بود که انسان موحد، در برابر ظلم، باطل و انحراف سر تسلیم فرود نمیآورد.
وی تصریح کرد: اگر این مؤلفه توحیدی در اربعین بهدرستی مورد توجه، تبیین و تمرکز قرار گیرد، اربعین میتواند نقشی اساسی در تحقق تمدن نوین اسلامی ایفا کند.
کربلا؛ کنگره جهانی وحدت امت
حجتالاسلام والمسلمین مطهری، وحدت و همگرایی امت اسلامی را دومین مؤلفه تمدن اسلامی برشمرد و گفت: هر زمان که جهان اسلام از وحدت، همدلی و انسجام برخوردار بوده، تمدن اسلامی رشد کرده و شکوفا شده است؛ اما هرگاه اختلاف، افتراق و تفرقه در جامعه اسلامی افزایش یافته، زمینه ضعف و افول تمدنی فراهم آمده است.
وی افزود: اربعین یکی از روشنترین صحنههای ظهور وحدت امت اسلامی است. در این حرکت، انسانهایی با ملیتها، زبانها، فرهنگها و سلیقههای گوناگون حضور دارند، اما این تنوعها مانعی برای همگرایی آنان نمیشود.
رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام ادامه داد: همه این جمعیت عظیم، زیر پرچم امام حسین علیهالسلام و با محوریت محبت اهلبیت علیهمالسلام گرد هم میآیند. اربعین نشان میدهد که امت اسلامی میتواند در عین حفظ تنوعهای محلی، قومی و زبانی، در یک هویت کلان اسلامی و حسینی متحد شود.
وی با اشاره به بیانات قائد شهید در سال ۱۳۵۲ اظهار داشت: شیعیان در زمان ائمه علیهمالسلام، در سرزمینهای مختلف زندگی میکردند؛ در مدینه، کوفه، بصره، اهواز، قم، خراسان و مناطق دیگر. با وجود این پراکندگی، روحی مشترک و پیوندی عمیق میان آنان برقرار بود.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری گفت: قائد شهید این وضعیت را به دانههای تسبیح تشبیه میکنند؛ دانههایی که ممکن است پراکنده باشند، اما یک رشته همه آنها را به یکدیگر متصل میسازد. آن رشته پیونددهنده، اطاعت از مرکزیت تشیع و پیوند با امام معصوم علیهالسلام بود.
وی افزود: اربعین و سرزمین کربلا، امکان تبدیل این پیوند روحی به یک اجتماع ملموس و عینی را فراهم میآورد. از این رو، اربعین را میتوان کنگره عظیم جهانی شیعیان و محور همگرایی امت اسلامی دانست.
اخلاق، کرامت و جهاد تبیین
حجتالاسلام والمسلمین مطهری، اخلاقمداری و توجه به کرامت انسانی را سومین مؤلفه تمدن اسلامی برشمرد و گفت: یکی از برجستهترین نمونههای اخلاق و کرامت انسانی در تاریخ اسلام، رفتار امام حسین علیهالسلام در واقعه عاشوراست.
وی افزود: رفتار حضرت با سپاه حرّ، نمونهای روشن از بزرگواری و کرامت انسانی است. امام حسین علیهالسلام با وجود آنکه میدانستند این گروه ممکن است در ادامه در برابر ایشان قرار گیرند، به آنان و مرکبهایشان آب دادند.
رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام ادامه داد: جلوه اخلاقی امام حسین علیهالسلام تنها به این واقعه محدود نمیشود. در روز عاشورا نیز حضرت بارها خود را به سپاه مقابل معرفی کردند؛ در حالی که بسیاری از آنان، امام را میشناختند.
وی گفت: این معرفی مجدد را میتوان تلاشی برای بیدار کردن وجدانها و نجات انسانها دانست. امام علیهالسلام میکوشیدند تا حد ممکن، راه بازگشت و رهایی از گمراهی را برای افراد حاضر در سپاه مقابل باز بگذارند.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری با اشاره به فراز زیارت عاشورا، «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ»، افزود: امام حسین علیهالسلام خون خود را در راه خدا تقدیم کرد تا بندگان الهی را از جهالت و سرگردانی گمراهی نجات دهد.
وی بیان کرد: حرکت حضرت زینب کبری سلام الله علیها، امام سجاد علیهالسلام، جناب امکلثوم سلام الله علیها و دیگر همراهان کاروان اهلبیت علیهمالسلام در فاصله عاشورا تا اربعین نیز در امتداد همین رسالت نجاتبخش بود.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری گفت: اگر آن چهل روز و روشنگریهای خاندان اهلبیت علیهمالسلام نبود، شاید بسیاری از مردم از حقیقت آنچه در کربلا رخ داد آگاه نمیشدند و زمینه نجات آنان از جهالت و گمراهی فراهم نمیآمد.
وی تأکید کرد: اربعین باید استمرار حرکت آگاهیبخش، اخلاقی و نجاتبخش عاشورا باشد. پیام عاشورا باید با منطق، عقلانیت، عاطفه انسانی، اخلاق و گفتگویی متین به جهان منتقل شود.
تمدن اسلامی با مجاهدت شکل میگیرد
رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهلبیت علیهمالسلام، تلاش، مجاهدت و تحمل دشواریها را چهارمین مؤلفه تمدن اسلامی دانست و گفت: تمدن اسلامی با راحتطلبی، انفعال و کنارهگیری از میدان شکل نمیگیرد.
وی افزود: از عصر نبوی تا امروز، هر حرکت بزرگ اسلامی نیازمند مجاهدت، صبر، مقاومت و تحمل سختیها بوده است. این عنصر در اربعین نیز حضوری پررنگ دارد.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری بیان کرد: میلیونها انسان با عشق به امام حسین علیهالسلام دشواری سفر، خستگی راه، گرما، ازدحام و دیگر مشقتهای مسیر را تحمل میکنند تا در این حرکت بزرگ حضور یابند. این حضور، جلوهای از مجاهدت و آمادگی برای پیمودن راه حق است.
وی ادامه داد: قائد شهید در تبیین عظمت چهل روز پس از عاشورا، بر نقش حضرت زینب کبری سلام الله علیها، امام سجاد علیهالسلام و دیگر همراهان کاروان اهلبیت علیهمالسلام تأکید دارند؛ بزرگانی که سختیها، مصیبتها و فشارهای فراوانی را تحمل کردند تا پیام عاشورا زنده بماند.
حجتالاسلام والمسلمین مطهری در جمعبندی سخنان خود گفت: اربعین حسینی، نقطه آغاز شکوفایی تمدن اسلامی و یکی از بنمایههای تمدن نوین اسلامی است؛ زیرا در آن، توحید و معنویت، وحدت و همگرایی امت اسلامی، اخلاق و کرامت انسانی و تلاش و مجاهدت به صورت عینی و عملی ظهور مییابد.
وی افزود: اربعین با ندای توحیدی جابر بن عبدالله انصاری در کنار قبر سیدالشهدا علیهالسلام آغاز میشود، با گرد هم آوردن مسلمانان از مناطق گوناگون، وحدت امت را تقویت میکند، با تداوم راه حضرت زینب سلام الله علیها و امام سجاد علیهالسلام، جهاد تبیین را زنده نگه میدارد و با حضور میلیونی مردم در مسیر کربلا، روح مقاومت و مجاهدت را به نمایش میگذارد.
انتهای پیام
نظر شما